Kinh tế Ấn Độ – Wikipedia tiếng Việt

Bởi tronbokienthuc

Kinh tế Ấn Độ là một nền kinh tế thị trường công nghiệp mới đang phát triển, lớn thứ ba thế giới nếu tính theo sức mua tương đương (PPP), thứ 7 trên thế giới nếu tính theo tỷ giá hối đoái với USD (Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) đạt 1 nghìn tỷ USD năm 2007).[27] Ấn Độ là nền kinh tế lớn tăng trưởng nhanh thứ hai thế giới, với tốc độ tăng trưởng GDP tới 9,4% trong năm tài chính 2006–2007.[28] Tuy nhiên, dân số khổng lồ đã làm cho GDP bình quân đầu người chỉ đạt mức 4.031 USD tính theo sức mua tương đương, hay 885 USD tính theo GDP danh nghĩa (ước năm 2007).[29] Ngân hàng Thế giới hiện xếp Ấn Độ vào nhóm các nền kinh tế có thu nhập thấp.[30]

Nền kinh tế Ấn Độ đa dạng và bao gồm các ngành và lĩnh vực: nông nghiệp, thủ công nghiệp, dệt, chế tạo và nhiều ngành dịch vụ. Dù 2/3 lực lượng lao động Ấn Độ vẫn trực tiếp hay gián tiếp sống bằng nghề nông nhưng dịch vụ là một lĩnh vực đang tăng trưởng và đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong nền kinh tế Ấn Độ. Sự tiến tới một thời đại kỹ thuật số và một số lượng lớn dân số trẻ và có học, thông thạo tiếng Anh đang dần chuyển Ấn Độ thành một điểm đến quan trọng của các dịch vụ điều hành kinh doanh (back office) của các công ty toàn cầu khi họ tiến hành outsourcing (đưa một phần hoặc toàn bộ công việc sang cho các nước khác thực hiện) các dịch vụ khách hàng và hỗ trợ kỹ thuật của họ. Ấn Độ là một nước xuất khẩu chính nhân công tay nghề cao trong lĩnh vực phần mềm và các dịch vụ tài chính và công nghệ phần mềm. Các lĩnh vực khác như chế tạo, dược phẩm, công nghệ sinh học, công nghệ nano, viễn thông, đóng tàu và hàng không đang thể hiện tiềm năng mạnh và đang đạt mức tăng trưởng ngày càng cao hơn.

Ấn Độ đã từng áp dụng một phương pháp kinh tế xã hội chủ nghĩa trong gần suốt lịch sử độc lập của mình. Chính phủ đã kiểm soát chặt chẽ sự tham gia của khu vực tư nhân, ngoại thương và đầu tư trực tiếp nước ngoài. Tuy nhiên, kể từ đầu thập niên 1990, Ấn Độ đã dần mở cửa thị trường của mình thông qua các cuộc cải cách kinh tế theo hướng giảm kiểm soát của chính phủ đối với thương mại và đầu tư. Việc tư nhân hóa các ngành thuộc sở hữu công và việc mở cửa một số ngành nhất định cho nước ngoài và tư nhân tham gia diễn ra chậm chạp và gắn liền với những tranh cãi chính trị.

Ấn Độ đương đầu với một dân số tăng nhanh và yên cầu giảm bất bình đẳng kinh tế xã hội. Nghèo vẫn là một yếu tố nghiêm trọng dù nghèo đã giảm đáng kể kể từ khi vương quốc này giành được độc lập, hầu hết là nhờ cuộc cách mạng xanh và những công cuộc cải tổ kinh tế .
Lịch sử kinh tế Ấn Độ hoàn toàn có thể đại khái chia ra thành 3 kỷ nguyên, khởi đầu bằng thời kỳ tiền thuộc địa lê dài đến thế kỷ 17. Thời kỳ thuộc địa của Anh quốc khởi đầu từ thế kỷ 17, kết thúc bằng mốc Ấn Độ giành được độc lập từ Anh quốc năm 1947. Thời kỳ thứ 3 lê dài từ năm 1947 cho đến nay .

Thời kỳ tiền thuộc địa[sửa|sửa mã nguồn]

Các công dân của nền văn minh lưu vực sông Ấn Độ, một khu vực định cư đô thị tiêu biểu vượt trội và vĩnh viễn đã tăng trưởng thịnh vượng giữa năm 2800 trước Công nguyên và năm 1800 Công nguyên, sống bằng nghề canh nông, thuần hóa động vật hoang dã, sử dụng cân và đơn vị chức năng giám sát thống nhất, sản xuất công cụ và vũ khí và trao đổi mậu dịch với những thành phố khác. Bằng chứng của những dãy phố quy hoạch hoàn hảo, mạng lưới hệ thống cấp thoát nước đã cho thấy kiến thức và kỹ năng của họ trong việc quy hoạch đô thị, gồm có những mạng lưới hệ thống vệ sinh đô thị tiên phong của quốc tế và sự hiện hữu của một hình thức chính quyền sở tại đô thị. [ 31 ]
Cuộc tìm hiểu dân số năm 1872 cho thấy 99,3 % dân số tạo thành nước Ấn Độ thời nay đã sống trong những ngôi làng, [ 32 ] những người có kinh tế phần nhiều là cô lập và tự cung tự túc tự cấp với nghề nông là hầu hết. Điều này đã làm thỏa mãn nhu cầu nhu yếu lương thực thực phẩm và cung ứng vật tư thô cho những ngành lao động tay chân như dệt, chế biến thực phẩm và ngành bằng tay thủ công. Dù nhiều vương quốc và những triều vua phát hành tiền xu, nhưng việc trao đổi ngang giá vẫn phổ cập. Các làng trả sưu thuế cho những cấp quan quyền bằng mẫu sản phẩm nông nghiệp còn những người thợ thủ công nhận được lương thực cho ngày công của mình vào mùa thu hoạch. [ 33 ]Sự sắp xếp lại, đặc biệt quan trọng là Hindu giáo, những chính sách quý phái và mái ấm gia đình tứ đại đồng đường đã đóng một vai trò tác động ảnh hưởng trong việc định hình những hoạt động giải trí kinh tế. [ 34 ] Chế độ quý phái triển khai tính năng rất giống với phường hội châu Âu, bảo vệ sự phân loại lao động, cung ứng việc huấn luyện và đào tạo huấn luyện và đào tạo những người học việc, được cho phép những người người sản xuất đạt được một sự trình độ hóa hẹp. Ví dụ như trong 1 số ít khu vực nhất định, việc sản xuất một loại vải trong nhiều thứ vải khác nhau là đặc sản nổi tiếng của một đẳng cấp và sang trọng phụ nhất định .
[35]ước tính thu nhập đầu người của Ấn Độ ( 1857 – 1900 ) theo giá năm 1948 – 49 .Sự gia nhập của người quốc tế và sự suy yếu trong lễ nghi truyền thông online làm những tầng lớp Hindu mất đi độc quyền xã hội, do đó, ngoại thương Ấn Độ phần nhiều nằm trong tay người quốc tế và người Hồi giáo. [ 36 ] Các loại sản phẩm dệt như vải muxơlin, vải in hoa, khăn quàng, và những loại sản phẩm nông nghiệp như tiêu, quế, thuốc phiện và cây chàm đã được xuất khẩu sang châu Âu và Trung Đông và Đông Nam Phi để đổi lấy vàng và bạc. [ 37 ]Việc đánh giá nền kinh tế thời kỳ tiền thuộc địa của Ấn Độ đa phần là định tính do thiếu thông tin mang tính định lượng. Một ước tính cho thấy thu nhập của Đế quốc Môgôn của Akbar Đại đế năm 1600 với mức 17,5 triệu £, tương phản với tổng thu nhập của Anh năm 1800, với tổng số 16 triệu £. [ 38 ] Trước khi người Anh đến xâm lược, Ấn Độ là một nền kinh tế hầu hết là nông nghiệp truyền thống cuội nguồn với một bộ phận hầu hết sống nhờ vào vào công nghệ tiên tiến nguyên thủy. Ngành nông nghiệp đã tồnt ại cùng với một mạng lưới hệ thống thương mại, sản xuất và tín dụng thanh toán tăng trưởng một cách cạnh. Sau khi Môgôn sụp đổ và sự nổi lên của Đế quốc Maratha, nền kinh tế Ấn Độ đã rơi vào thời kỳ không ổn định chính trị do những cuộc cuộc chiến tranh can thiệp và những cuộc xung đột. [ 39 ]

Thời kỳ thuộc địa[sửa|sửa mã nguồn]

Sự quản lý thực dân đã mang đến một đổi khác lớn trong môi trường tự nhiên thuế má từ thuế thu nhập sang thuế gia tài đã dẫn đến một sự bần cùng hóa hàng loạt và cảnh cơ cực của đại đa số nông dân. Nó cũng tạo ra một thực trạng chính sách mà trên sách vở là bảo vệ quyền chiếm hữu giữa những người thực dân, khuyến khích tự do thương mại và tạo ra một đơn vị chức năng tiền tệ thống nhất với tỷ giá hối đoái cố định và thắt chặt, mạng lưới hệ thống cân đong đo đếm tiêu chuẩn hóa, những thị trường vốn, cũng như mạng lưới hệ thống đường sắt và điện báo tăng trưởng, một dịch vụ dân sự với tiềm năng độc lập khỏi sự can thiệp chính trị và một mạng lưới hệ thống thông luật, mạng lưới hệ thống pháp lý adversarial. [ 40 ] Sự thực dân hóa của Anh so với Ấn Độ trùng hợp với những đổi khác lớn trong nền kinh tế quốc tế – công cuộc công nghiệp hóa và một sự tăng trưởng đáng kể trong sản xuất và thương mại. Tuy nhiên, cuối thời kỳ quản lý thực dân, Ấn Độ đã thừa kế một nền kinh tế thuộc loại một trong những nước nghèo nhất quốc tế đang tăng trưởng, [ 41 ] với sự tăng trưởng công nghiệp ngưng trệ, ngành nông nghiệp không hề nuôi dân số đang tăng trưởng, có tuổi thọ và tỷ suất biết chữ thuộc loại thấp nhất quốc tế .Một ước tính của nhà lịch sử vẻ vang Angus Maddison thuộc Đại học Cambridge cho thấy rằng tỷ suất thu nhập của Ấn Độ trong tổng thu nhập của quốc tế giảm từ mức 22,6 % năm 1700 xuống còn 3,8 % năm 1952. [ 42 ] Trong khi những nhà chỉ huy Ấn Độ trong quy trình đấu tranh giành độc lập và những nhà nhà lịch sử kinh tế dân tộc bản địa chủ nghĩa cánh tả đã đổ lỗi chính sách thực dân cho thực trạng ảm đạm của nền kinh tế Ấn Độ do hậu quả của chính sách thực dân, một quan điểm kinh tế vĩ mô khái quát hơn về Ấn Độ trong thời kỳ này cho thấy có những nghành tăng trưởng và giảm sút, dẫn đến sự biến hóa mang lại bởi chính sách thực dân và bởi một quốc tế đang đi về hướng công nghiệp hóa và hội nhập kinh tế. [ 43 ] [ 44 ]

Thời kỳ sau khi độc lập[sửa|sửa mã nguồn]

Tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đầu người theo giá cố định của Ấn Độ (1950–2006). Nguồn số liệu: Penn World tables.

Chính sách kinh tế của Ấn Độ từ khi độc lập chịu ảnh hưởng tác động của kinh nghiệm tay nghề thời kỳ thực dân ( bị những nhà chỉ huy Ấn Độ coi là có tính bóc lột ) và chịu tác động ảnh hưởng của phương hướng những nhà chỉ huy theo chủ nghĩa xã hội Fabia. Chính sách có thiên hướng theo chủ nghĩa bảo lãnh, nhấn mạnh vấn đề sửa chữa thay thế nhập khẩu, công nghiệp hóa, sự can thiệp của nhà nước vào những thị trường lao động và kinh tế tài chính, khu vực công lớn, chính sách điều tiết hoạt động giải trí kinh doanh thương mại và kế hoạch hóa tập trung chuyên sâu. [ 45 ] Jawaharlal Nehru, thủ tướng tiên phong của Ấn Độ, cùng với nhà thống kê Prasanta Chandra Mahalanobis, và tiếp theo là Indira Gandhi đã phong cách thiết kế và giám sát chủ trương kinh tế. Họ kỳ vọng thu được tác dụng thuận tiện từ kế hoạch này vì nó tích hợp cả khu vực tư nhân lẫn công cộng và vì kế hoạch này dựa trên sự can thiệp trực tiếp và gián tiếp của nhà nước hơn là mạng lưới hệ thống chỉ huy tập trung chuyên sâu cực đoan kiểu Liên Xô. [ 46 ] Chính sách đồng thời tập trung chuyên sâu vào cả ngành công nghiệp nặng thâm dụng vốn và công nghệ tiên tiến và trợ cấp cho ngành dệt bông thâm dụng lao động kiến thức và kỹ năng thấp và thủ công bằng tay đã bị nhà kinh tế Milton Friedman chỉ trích. Ông này cho rằng điều đó gây tiêu tốn lãng phí vốn và lao động và làm chậm trễ sự tăng trưởng của những nhà sản xuất nhỏ. [ 47 ]
[45][48]GDP ( PPP ) trung bình đầu người của những nền kinh tế Nam Á và Nước Hàn, tính bằng tỷ suất so với GDP trung bình đầu người của Hoa KỳDo vận tốc tăng trưởng trung bình từ năm 1947 – 80 thấp so với vận tốc tăng trưởng của những nước Nam Á khác, đặc biệt quan trọng là ” Các con hổ Đông Á “, nên người ta đã dùng cụm từ ” tỷ suất tăng trưởng Hindu ” để bêu giếu Ấn Độ. [ 40 ] Sau năm 1980, có hai pha cải cách kinh tế tạo ra sự tăng cường tăng trưởng kinh tế cho Ấn Độ. Các giải pháp ủng hộ kinh doanh thương mại năm 1980, do Rajiv Gandhi khởi xướng, đã xóa bỏ những hạn chế lan rộng ra hiệu suất cho incumbents, xóa bỏ trấn áp giá và giảm những loại thuế doanh nghiệp. Chính sách tự do hóa kinh tế năm 1991, được thủ tướng Ấn Độ lúc đó là P. V. Narasimha Rao và bộ trưởng liên nghành kinh tế tài chính của ông là Manmohan Singh khởi xướng phản ứng lại cuộc khủng hoảng cục bộ cán cân thanh toán giao dịch, đã thủ tiêu Chế độ giấy phép Raj ( cấp giấy phép nhập khẩu, công nghiệp và góp vốn đầu tư ) và đã chấm hết nhiều sự độc quyền của khu vực công, được cho phép phê duyệt tự động hóa góp vốn đầu tư trực tiếp quốc tế trong nhiều nghành nghề dịch vụ. [ 49 ] Kể từ đó, phương hướng tự do hóa chung vẫn được giữ, bất kể chính đảng nào cầm quyền, mặc dầu không có đảng nào là không cố thực thi những cuộc hoạt động hiên chạy dọc đầy quyền lực tối cao như những nghiệp đoàn và nông dân, hay những yếu tố có năng lực tranh cãi như thay đổi những luật lao động và giảm trợ cấp nông nghiệp. [ 50 ]Kể từ năm 1990, Ấn Độ đã nổi lên như thể một trong những nền kinh tế thịnh vượng nhất trong quốc tế đang tăng trưởng ; trong thời kỳ này, nền kinh tế đã tăng trưởng không thay đổi, chỉ có một vài đợt giảm sút lớn. Sự tăng trưởng này đã đi cùng với sự ngày càng tăng tuổi thọ, tỷ suất biết chữ và bảo mật an ninh lương thực. Tăng trưởng chậm và tệ tham nhũng hoành hành cuối nhiệm kỳ Manmohan Singh đã đưa Narendra Modi của đảng theo đường lối dân tộc bản địa lên nắm quyền năm năm trước và vận tốc tăng trưởng đạt 7,4 % năm kinh tế tài chính năm trước .Xếp hạng tin cậy của Ấn Độ bởi S&P and Moody đã bị những thử nghiệm hạt nhân năm 1998 làm sụt giảm, nhưng đã tăng lên mức đáng góp vốn đầu tư từ năm 2007. [ 51 ] [ 52 ]

Dự báo của Goldman Sachs[sửa|sửa mã nguồn]

Năm 1999, Goldman Sachs đã dự báo rằng GDP của Ấn Độ theo giá thực tiễn sẽ vượt qua Pháp và Italia vào năm 2020, vượt Đức, Anh quốc vào năm 2025, và vượt qua Nhật Bản vào năm 2035. Đến năm 2035, Ấn Độ được cho rằng sẽ là nền kinh tế lớn thứ 3 quốc tế, sau Hoa Kỳ và Trung Quốc [ 1 ] Lưu trữ 2007 – 12-02 tại Wayback Machine. Goldman Sachs đã đưa ra những dự báo này địa thế căn cứ trên vận tốc tăng trưởng dự trù của Ấn Độ là từ 5,3 % – 6,1 % trong những thời kỳ khác nhau, còn lúc bấy giờ Ấn Độ đang đạt mức tăng trưởng hơn 9 % mỗi năm. Tuy nhiên báo cáo giải trình này cũng chú ý quan tâm rằng đã có sự chênh lêch lớn giữa dự báo và trong thực tiễn so với vận tốc tăng trưởng thời kỳ 1960 – 2000 ; Dự báo là 7,5 % tuy nhiên trong thực tiễn lại chỉ là 4,5 % .Một báo cáo giải trình khác gần đây của Goldman Sachs, được BBC News trích dẫn, cho rằng : ” Ấn Độ hoàn toàn có thể vượt Anh quốc và trở thành nền kinh tế lớn thứ 5 quốc tế trong một thập kỷ nữa do tăng trưởng của vương quốc này tăng cường “. [ 53 ] Jim O’Neal, Nhóm trưởng của Nhóm Kinh tế học Toàn cầu tại Goldman Sachs, đã phát biển trên Đài truyền hình BBC rằng, ” Sau 30 năm, lực lượng lao động của Ấn Độ sẽ lớn bằng của cả Hoa Kỳ và Trung Quốc cộng lại “. [ 54 ]

Các dự báo tương lai khi xem xét những chuyển dời nhu cầu mua sắm tương tự[sửa|sửa mã nguồn]

Quy mô GDP của Hoa Kỳ, Trung Quốc và Ấn Độ trong vòng vài thập kỷ tới, có xem xét những yếu tố nhu cầu mua sắm tương tự, những khuynh hướng tăng trưởng và cơ cấu tổ chức dân số .Tuy nhiên, báo cáo giải trình của Goldman Sachs đã bỏ lỡ hiệu ứng giảm sút nhanh những tỷ suất nhu cầu mua sắm tương tự của những nền kinh tế khi chúng đã đạt mức trưởng thành, dẫn đến những nhu cầu mua sắm tương tự ở đầu cuối có khuynh hướng đạt 1,0 ( so với số lượng 5,0 so với Ấn Độ và Trung Quốc trong năm 2007 ( có nghĩa rằng giá trị 1 dollar Mỹ ở Ấn Độ và Trung Quốc sau khi quy đổi sang đơn vị chức năng tiền tệ địa phương theo tỷ giá hối đoái hiện tại lớn hơn 5 lần giá trị đó ở Hoa Kỳ do những đồng xu tiền này rẻ hơn ). Sự sụt giảm này xảy ra do : ( 1 ) lạm phát kinh tế và ( 2 ) sự tăng giá đồng xu tiền địa phương. Hai tác nhân này hoàn toàn có thể đồng thời xảy ra, dẫn đến vận tốc tăng trưởng GDP theo mức tỷ giá là khác thường, đạt 20 % hoặc hơn mỗi năm. Điều này đẫn đến việc tăng gấp đôi GDP theo giá USD cố định và thắt chặt mỗi 3,5 năm hay đại loại ( một ví dụ của hiện tượng kỳ lạ này đã từng xảy ra so với nền kinh tế Ấn Độ trong năm 2006 – 2007 như được miêu tả dưới đây ) .Điều này đã từng xảy ra trong lịch sử dân tộc ở những nền kinh tế Nhật Bản, Nước Hàn, Đài Loan và những nền kinh tế mới tăng trưởng khác được công nghiệp hóa nhanh và đuổi kịp phương Tây chỉ trong vài thập kỷ. Không có nguyên do gì xu thế này lại không xảy ra với những nền kinh tế Trung Quốc và Ấn Độ ( một trong những hiện tượng kỳ lạ này hoàn toàn có thể nhìn thấy qua những áp lực đè nén gần đây làm tăng giá đồng tiền của Ấn Độ và Trung Quốc ). Ví dụ, vận tốc tăng trưởng GDP của Ấn Độ năm 2006 là 9,4 %, đồng xu tiền tăng giá ~ 10 %, và lạm phát kinh tế khoảng chừng 5 %, dẫn đến tăng trưởng GDP đo theo ” dollar tỷ giá “, ( = ( 1 + ( 0,1 + 0,05 ) ) * 1,094 ) khoảng chừng 26 %. Thậm chí cả sau khi kiểm soát và điều chỉnh cho mức 3 % mất giá của giá trị USD thực ( do lạm phát kinh tế ở Mỹ ), những số lượng này theo tỷ giá USD cố định và thắt chặt vẫn đạt mức tăng trưởng GDP 22 % mỗi năm. Điều này lý giải tại sao GDP của Ấn Độ tăng từ mức 800 tỷ USD năm 2006 lên hơn 1000 tỷ USD năm 2007 .

Do vậy, các con số tăng trưởng do Goldman Sachs tính toán hoặc do các tổ chức khác tính toán sử dụng tăng trưởng GDP thực tế của mỗi nước trong dự báo của mình (tương ứng với tăng trưởng trên cơ sở PPP) đã bỏ qua ảnh hưởng của sự suy giảm tỷ số PPP. Họ đã sử dụng GDP theo tỷ giá hối đoái hiện hành làm cơ sở cho các dự báo của mình về quy mô kinh tế. Bất kỳ phép ngoại suy tăng trưởng GDP nào dựa trên tăng trưởng “địa phương” trong quá khứ mà không xem xét sự suy giảm tỷ số PPP khi kinh tế phát triển đều đã đánh giá không hết tăng trưởng GDP theo tỷ giá xảy ra thực sự. Và, sai sót này sẽ lũy tích khi có thêm những dự báo mới trong tương lai.

Do đó, việc dự báo hài hòa và hợp lý GDP trung bình đầu người trong tương lai nên địa thế căn cứ một cách đơn thuần trên hai số lượng thích hợp : kích cỡ nền kinh tế hiện tại được đo bằng PPP, và vận tốc tăng trưởng thực. Căn cứ vào sự tăng trưởng PPP, người ta tính rằng GDP của Cộng hòa Nhân dân Nước Trung Hoa sẽ vượt qua Hoa Kỳ để trở thành nền kinh tế lớn nhất vào thời kỳ 2009 – 2010, nghĩa là chỉ cách lúc bấy giờ ( 2007 ) có 3 năm. Tương tự, GDP của Ấn Độ đã vượt Nhật Bản để trở thành nền kinh tế lớn thứ 3 quốc tế. Nếu dự báo tương lai nền kinh tế, người ta tính rằng nền kinh tế ( GDP theo PPP ) Ấn Độ sẽ có vượt qua nền kinh tế Mỹ vào khoảng chừng năm 2024 ( với mức tăng trưởng 10 % mỗi năm cho Ấn Độ, 3 % cho Mỹ ). Nghiên cứu lịch sử kinh tế Trung Quốc, Đài Loan, Nước Hàn sẽ được cho phép thấy nền kinh tế Ấn Độ đã vừa vượt qua một nút thắt cổ chai tăng trưởng, và rằng vận tốc tăng trưởng thực của Ấn Độ hoàn toàn có thể thậm chí còn cao hơn và sẽ giữ được trong nhiều thập kỷ, khiến cho sự qua mặt GDP này hoàn toàn có thể xảy ra sớm hơn và kịch tích hơn ” [ 55 ] ). Mặc dù Ấn Độ trở thành nền kinh tế có GDP lớn hơn GDP của kinh tế Hoa Kỳ, thì thu nhập trung bình đầu người của Ấn Độ vẫn chỉ bằng ~ 1/4 so với của Mỹ vào lúc đó. Vì nguyên do như trên, chắc như đinh là trong vòng 16-17 năm kể từ năm 2007, Ấn Độ vẫn liên tục tăng trưởng với nhịp đô như lúc bấy giờ khi nó vượt Hoa Kỳ để trở thành nền kinh tế lớn thứ hai quốc tế .

Sách
Các tài liệu
Các ấn bản phẩm của chính phủ
Tin tức
Articles

Liên kết ngoài[sửa|sửa mã nguồn]

You may also like

Để lại bình luận