Mai Hắc Đế – Wikipedia tiếng Việt

Bởi tronbokienthuc

Mai Hắc Đế (chữ Hán: 梅黑帝; 670 – 723), tên thật là Mai Thúc Loan (梅叔鸞),[1] là vị vua người Việt thời Bắc thuộc, anh hùng dân tộc, người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống lại sự chiếm đóng của nhà Đường ở Việt Nam vào đầu thế kỉ thứ 8.[2]

Thời còn trẻ[sửa|sửa mã nguồn]

Mai Thúc Loan sinh vào năm Canh Ngọ (670) tại thôn Ngọc Trừng, Hoan Châu, nay thuộc huyện Nam Đàn, Nghệ An. Theo Việt điện u linh, cha của Mai Thúc Loan là Mai Hoàn, mẹ là Mai An Hòa nguyên gốc Lộc Hà, Hà Tĩnh, lưu lạc sang vùng Nam Đàn, Nghệ An.[3]

Theo sách Việt sử tiêu án, Mai Thúc Loan là người làng Hương Lãm, huyện Nam Đường, nay là thị trấn Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, dân lập đền thờ ông ở thôn chợ Sa Nam.[2]

Năm Mai Thúc Loan 10 tuổi, mẹ đi lấy củi bị hổ vồ, ít lâu sau bố cũng mất. Ông được người bạn của cha là Đinh Thế đem về nuôi, sau gả con gái là Ngọc Tô cho. Sinh thời, Mai Thúc Loan vốn rất khỏe mạnh, giỏi đô vật, học rất giỏi và có chí lớn. Ông mở lò vật, lập phường săn, chiêu mộ trai tráng trong vùng mưu việc lớn. Vợ ông giỏi việc nông trang, nhờ đó ” gia tài ngày một nhiều, môn hạ ngày một đông. “Nhờ chí du ngoạn lại được vợ hết lòng ủng hộ, Mai Thúc Loan kết thân với nhiều hào kiệt, sau này trở thành những tướng tài tụ nghĩa dưới lá cờ của ông như Phòng Hậu, Thôi Thặng, Đàn Vân Du, Mao Hoành, Tùng Thụ, Tiết Anh, Hoắc Đan, Khổng Qua, Cam Hề, Sỹ Lâm, Bộ Tân …

Sách An Nam chí lược viết về ông là “Soái trưởng Giao Châu”.

Năm 605, tướng nhà Tùy là Lưu Phương vượt mặt những cuộc chống đối của người Việt, thiết lập sự đô hộ của nhà Tùy. Nhà Tùy mất, nhà Đường lên thay, đặt nước Việt làm An Nam Đô hộ phủ, đóng ở Giao Châu. [ 2 ]
Các bộ chính sử thời cổ cho đến tận Việt Nam sử lược đều không ghi rõ nguyên do của khởi nghĩa Mai Thúc Loan. Tuy nhiên, những sách và giáo trình lịch sử dân tộc Nước Ta được biên soạn từ đầu những năm 70 của thế kỷ XX khởi đầu Open nguyên do cho rằng cuộc khởi nghĩa nổ ra do ” nạn cống quả vải ” cho vua Đường. [ 4 ] Chuyện dân gian tương truyền rằng ông cùng đoàn phu gánh vải nộp cho nhà Đường, đã lôi kéo những phu gánh vải nổi dậy chống quân Đường. Giáo sư Phan Huy Lê cho rằng truyền thuyết thần thoại này ” từ dạng truyền khẩu đã đi vào hát chầu văn, vào thơ, khá phố biến ở vùng Nghệ Tĩnh nhất là vùng Nam Đàn ” nên dùng làm địa thế căn cứ cho nguyên do cuộc nổi dậy. [ 5 ] Quan điểm Mai Thúc Loan cùng những dân phu đã nổi dậy do đi gánh vải nộp cho Dương Quý Phi ăn cũng được Giáo sư Trần Quốc Vượng công nhận. [ 6 ] Tuy nhiên Dương Quý Phi sinh năm 719 thì hoàn toàn có thể thấy rõ rằng đây là chuyện không hề xảy ra cùng thời với Mai Thúc Loan ( năm 722 ). [ 4 ] Việc cống vải cho Dương Quý Phi ăn được xác lập là có thật nhưng là từ miền nam Trung Quốc và dùng ngựa luân chuyển. [ 7 ] [ 8 ]Hiện nay những nhà nghiên cứu đều thống nhất : sưu cao, thuế nặng là nguyên do khiến nhân dân nổi dậy chống lại ách đô hộ nhà Đường, điển hình nổi bật là khởi nghĩa Hoan Châu. Đây là cuộc khởi nghĩa có sự sẵn sàng chuẩn bị, biết chọn thời cơ, không phải một cuộc bạo động. Chuyện ” cống vải ” của An Nam chỉ là một cụ thể của thần thoại cổ xưa, không sống sót trong thực tiễn. Chính giáo sư Phan Huy Lê về sau cũng đã thừa nhận, chuyện cống vải quả không hề và không phải là nguyên do chính nổ ra cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc bản địa do Mai Thúc Loan chỉ huy. [ 4 ] [ 9 ] [ 10 ]
Truyện Dương Tư Húc
Phiên âm: Khai Nguyên sơ, An Nam thủ lĩnh Mai Huyền Thành bạn, tự xưng “Hắc Đế”. Dữ Lâm Ấp, Chân Lạp quốc thông mưu, hãm An Nam phủ. Chiếu Tư Húc tướng binh thảo chi. Tư Húc chí Lĩnh Biểu, cưu mộ thủ lĩnh tử đệ binh mã thập dư vạn, thủ Phục Ba cố đạo dĩ tiến, xuất kỳ bất ý. Huyền Thành cự văn binh chí, hoảng hoặc kế vô sở xuất, cánh vi quan quân sở cầm lâm trận trảm chi, tận tru kỳ đảng dữ, tích thi vi kinh quán nhi hoàn.
: Khai Nguyên sơ, An Nam thủ lĩnh Mai Huyền Thành bạn, tự xưng ” Hắc Đế “. Dữ Lâm Ấp, Chân Lạp quốc thông mưu, hãm An Nam phủ. Chiếu Tư Húc tướng binh thảo chi. Tư Húc chí Lĩnh Biểu, cưu mộ thủ lĩnh tử đệ binh mã thập dư vạn, thủ Phục Ba cố đạo dĩ tiến, xuất kỳ bất ý. Huyền Thành cự văn binh chí, hoảng hoặc kế vô sở xuất, cánh vi quan quân sở cầm lâm trận trảm chi, tận tru kỳ đảng dữ, tích thi vi kinh quán nhi hoàn .

Dịch nghĩa: Những năm đầu niên hiệu Khai Nguyên (713-741), thủ lĩnh An Nam là Mai Huyền Thành làm phản, tự xưng là “Vua Đen” (Hắc Đế), thông mưu với các nước Lâm Ấp, Chân Lạp, đánh phá phủ thành An Nam. (Hoàng đế) sai Tư Húc đem quân dánh dẹp. Tư Húc đến Lĩnh Nam, chiêu mộ con em bọn thủ lĩnh ở đó, người và ngựa được hơn mười vạn, theo đường cũ của Mã Viện mà tiến đánh bất ngờ. Bọn Huyền Thành chợt nghe tin quân (của Tư Húc) đến, hoảng sợ không nghĩ được kế gì, liền bị quan quân bắt hoặc chém chết tại trận, giết hết phe đảng, dồn xác chết thành đống rồi rút quân về.: Những năm đầu niên hiệu Khai Nguyên ( 713 – 741 ), thủ lĩnh An Nam là Mai Huyền Thành làm phản, tự xưng là ” Vua Đen ” ( Hắc Đế ), thông mưu với những nước Lâm Ấp, Chân Lạp, đánh phá phủ thành An Nam. ( Hoàng đế ) sai Tư Húc đem quân dánh dẹp. Tư Húc đến Lĩnh Nam, chiêu mộ con trẻ bọn thủ lĩnh ở đó, người và ngựa được hơn mười vạn, theo đường cũ của Mã Viện mà tiến đánh giật mình. Bọn Huyền Thành chợt nghe tin quân ( của Tư Húc ) đến, hoảng sợ không nghĩ được kế gì, liền bị quan quân bắt hoặc chém chết tại trận, giết hết phe đảng, dồn xác chết thành đống rồi rút quân về .

Lưu Hú, Cựu Đường thư, Liệt truyện 134, Hoạn quan, Quyển 184.[11]

Các bộ chính sử của Trung Quốc và Nước Ta đều chép thống nhất về Khởi nghĩa Hoan Châu do Mai Thúc Loan chỉ huy nổ ra vào tầm thời hạn nửa đầu niên hiệu Khai Nguyên, đời vua Đường Huyền Tông, và bị dập tắt vào năm Bính Tuất ( 722 ). [ 12 ] Cựu Đường thư ghi một câu vào năm Khai Nguyên thứ 10 :

Ngày Bính Tuất tháng 8, mùa thu, Lĩnh Nam án sát sứ là Bùi Trụ Tiên báo lên cấp trên (rằng) tướng giặc An Nam là bọn Mai Thúc Loan vây đánh các châu huyện, (hoàng đế) sai Phiêu kỵ tướng quân kiêm Nội thị Dương Tư Húc đánh dẹp.
— Cựu Đường thư, Bản kỷ: Huyền Tông Thượng, Quyển 8[13]

Tân Đường thư biên soạn sau đó 100 năm, đã đính chính lại tháng nhưng năm thì vẫn là Khai Nguyên thứ 10 :

Tháng 7, ngày Bính Tuất người An Nam là bọn Mai Thúc Loan phản loạn, giết chết.
— Tân Đường thư, Bản kỷ: Duệ Tông – Huyền Tông, Quyển 5[14]

Một số nhà nghiên cứu, bao gồm cả Giáo sư Phan Huy Lê[15], do hiểu sai cụm từ Khai Nguyên sơ nghĩa là “năm đầu niên hiệu Khai Nguyên” mà cho rằng cuộc khởi nghĩa nổ ra năm 713 và phê phán các sử gia biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục là không đúng. Khai Nguyên sơ ở đây phải được hiểu đúng là “những năm đầu niên hiệu Khai Nguyên”, và năm Bính Tuất (722) nằm trong nửa đầu của niên hiệu Khai Nguyên (713 – 741) là hoàn toàn chính xác.[16]

Một số nhà nghiên cứu dựa vào tài liệu duy nhất còn ghi lại đúng chuẩn thời gian khởi nghĩa là ” Tân đính hiệu bình Việt điện u linh tập “, được viết vào thế kỉ XVII :

Đó là tháng tư mùa hạ năm Quý Sửu. Lúc ấy vào năm Khai Nguyên nguyên niên thời Đường Huyền Tông.
— Gia Cát Thị, Tân đính hiệu bình Việt điện u linh tập, Hương Lãm Hắc đế ký[17]

Nhà điều tra và nghiên cứu Lê Mạnh Chiến nêu cứ liệu cho rằng từ tháng 1 đến tháng 11 ( âm lịch ) năm Quý Sửu ( 713 ) vẫn thuộc niên hiệu Tiên Thiên năm thứ hai ; khởi đầu từ ngày 1 tháng 12 mới đổi sang niên hiệu Khai Nguyên. Như vậy, niên hiệu Khai Nguyên nguyên niên ( năm thứ nhất ) chỉ gồm có 1 tháng, là tháng 12 năm Quý Sửu. Vì vậy tác giả Gia Cát thị ( Việt điện u linh tập ) cho rằng khởi nghĩa khởi đầu vào tháng 4 năm Khai Nguyên thứ nhất là không đúng chuẩn. Trên thực tiễn, tháng 12 âm lịch năm Quý Sửu ( Khai Nguyên thứ nhất ) đã sang năm dương lịch mới ( 714 ) nên khởi nghĩa Hoan Châu khó hoàn toàn có thể diễn ra vào năm 713. [ 12 ] Tiến sĩ Phạm Lê Huy phản biện rằng qua bia mộ thời Đường khai thác được cho thấy ngay dưới niên hiệu Khai Nguyên, người thời đó đã coi những tháng của năm 713 là thuộc niên hiệu Khai Nguyên thứ nhất. Vì vậy cần rất là thận trọng khi sử dụng những ghi chép của Cựu – Tân Đường thư nói riêng và chính sử Trung Quốc nói chung để xác lập những điểm mốc quan trọng tương quan đến lịch sử vẻ vang Nước Ta, cần liên tục tìm kiếm những tài liệu để xác lập thời gian bùng nổ khởi nghĩa. [ 18 ]Chung quy lại, lúc bấy giờ vẫn chưa có một địa thế căn cứ vững chãi nào khẳng định chắc chắn thời gian đúng chuẩn khởi đầu cuộc khởi nghĩa, hoàn toàn có thể là ngay từ năm 713 cho đến vài ba năm hoặc bảy tám năm sau đó nên những tài liệu hiện hành gồm có cả sách giáo khoa những cấp đều chưa đúng mực. [ 19 ] [ 20 ]
Truyện Mai Thúc Loan

Năm Nhâm Tuất (722). (Đường Huyền Tông, năm Khai Nguyên thứ 10). Tháng 7, mùa thu. Ở Hoan Châu Mai Thúc Loan giữ lấy châu, tự xưng đế. Nhà Đường, sai bọn nội thị Dương Tự Húc sang đánh, phá được.

Theo Đường thư, khoảng chừng năm Khai Nguyên ( 713 – 741 ), An Nam có Mai Thúc Loan làm phản, tự xưng là Hắc đế, chiêu tập quân 32 châu, ngoài link với những nước Lâm Ấp, Chân Lạp và Kim Lân, giữ vùng biển nam, quân số có đến 40 vạn. Tư Húc xin đi đánh, chiêu mộ 10 vạn quân, cùng với Quang Sở Khách tiến quân theo đường cũ của Mã Viện, nhân lúc bất ý, sập đến đánh. Thúc Loan sợ hãi nao núng, không kịp mưu tính cách đối phó, bị thua to. Tư Húc mới chôn những xác chết chung vào một nơi, đắp thành cái gò cao ( Kình quán ), để ghi chiến công của mình, rồi rút quân về .

Lời cẩn án – Khoảng năm Khai Nguyên (713-741) nhà Đường, An Nam đô hộ phủ vẫn còn ở Giao Châu, thống trị 12 châu, 59 huyện, đều đặt các quan thú, tể để quản trị (…) lúc Mai Thúc Loan khởi lên, thì phủ đô hộ với các châu Phong, Ái, Lục, Diễn chưa nghe thấy có đâu là thuộc về Mai Thúc Loan đóng giữ, như vậy Mai Thúc Loan làm thế nào mà chiêu tập được người 32 châu, có số quân đến 40 vạn? Trộm nghĩ Thúc Loan chẳng qua giữ được một châu, thế lực cũng nhỏ. Bấy giờ Đường Huyền Tông thích lập công ở biên giới, bọn Tư Húc và Sở Khách thì lợi dụng xứ này ở nơi hiểm trở xa xôi, nên mới thổi phồng thanh thế bên địch để cầu lấy công cán và phong thưởng đó thôi. Nếu không phải thế thì sau giáp binh và đất đai như thế, mà quân nhà Đường mới thoạt kéo đến đã vội kinh hãi tan rã ngay?

Lời chua – Dương Tư Húc: Theo truyện Dương Tư Húc trong Đường thư, Tư Húc là hoạn quan người Thạch Thành thuộc La Châu, gốc tích là họ Tô.

Quang Sở Khách (Sử cũ chép Nguyên Sở Khách là lầm): Người Giang Lăng, hồi đầu niên hiệu Khai Nguyên, sang làm An Nam đô hộ.Quang Sở Khách ( Sử cũ chép Nguyên Sở Khách là lầm ) : Người Giang Lăng, hồi đầu niên hiệu Khai Nguyên, sang làm An Nam đô hộ .Quốc Sử quán triều Nguyễn, Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục, Tiền Biên, Quyển IV. [ 21 ]

Cuộc khởi nghĩa nổ ra tại Rú Đụn, còn gọi là Hùng Sơn (Nghệ An). Mai Thúc Loan lên ngôi vua, lấy hiệu là Mai Hắc Đế. Theo Việt điện u linh, Mai Hắc Đế mang mệnh thủy tức là nước, mà nước được tượng trưng là màu đen. Vì vậy, ông lấy hiệu là Hắc Đế để hợp với mệnh của mình. Một số nguồn cũng cho hay, ông lấy hiệu là Mai Hắc Đế vì ông có màu da đen. Ông cho xây thành lũy, lập kinh đô Vạn An (thuộc thị trấn Nam Đàn hiện nay), tích cực rèn tập tướng sỹ. Cuộc nổi dậy của ông được hưởng ứng rộng rãi ở trong nước và có cả sự liên kết với Lâm Ấp và Chân Lạp.[22]

Theo sách An Nam chí lược thì vào khoảng đầu niên hiệu Khai Nguyên của Huyền Tông, Soái trưởng Giao Châu là Mai Thúc Loan làm phản, hiệu xưng là Hắc Đế, ngoài thì kết giao với quân của Lâm Ấp và Chân Lạp, tập hợp được 30 vạn quân sĩ, chiếm cứ nước An Nam. Vua Huyền Tông ra lời chiếu sai hoạn quan Tả Giám môn Vệ tướng quân là Dương Tư Húc và quan Đô hộ là Quang Sở Khách (sách chép sai thành “Nguyên Sở Khách”) qua đánh, cứ noi theo con đường cũ của Mã Viện đi tới phá quân của Loan, chất xác chết đắp thành gò lớn, rồi kéo về.[23]

Mai Hắc Đế tiến binh đánh thành Tống Bình ( Thành Phố Hà Nội thời nay ), Đô hộ nhà Đường là Quang Sở Khách cùng đám thuộc hạ không chống cự lại được, phải bỏ thành chạy về nước. Lực lượng Mai Hắc Đế lúc đó lên tới chục vạn quân [ 24 ] [ 25 ] .Mùa thu năm Nhâm Tuất ( 722 ), Nhà Đường bèn kêu gọi 10 vạn quân do tướng Dương Tư Húc và Quang Sở Khách sang đàn áp. Quan quân nhà Đường tiến theo đường bờ biển Đông Bắc và tiến công thành Tống Bình. Sau nhiều trận đánh quyết liệt từ lưu vực sông Hồng đến lưu vực sông Lam, sau cuối Mai Hắc Đế thất trận, thành Vạn An thất thủ, nghĩa quân tan vỡ. Không đương nổi đội quân xâm lược, Mai Hắc Đế phải rút vào rừng, sau bị ốm rồi mất .

Theo sách Việt sử tiêu án thì: Thời nhà Đường có Tống Chi Đễ bị tội đầy ra quận Chu Diên, gặp lúc Loan vây hãm châu Hoan, vua Đường bèn trao cho Đễ chức Tổng quản để đánh ông Loan. Đễ mộ được 8 người tráng sĩ mặc áo giáp dày, kéo đến tận chân thành mà hô to rằng: “Hễ bọn người Lèo hành động tức thì giết chết”; 700 quân đều phục xuống không dám đứng dậy, mới bình được.[2]

Tương truyền, con trai thứ ba của ông là Mai Thúc Huy lên ngôi vua tức Mai Thiếu Đế, liên tục chống trả những cuộc tiến công của nhà Đường tới năm 723 .Tương truyền từ sau cuộc khởi nghĩa này, nhà Đường không bắt dân An Nam đô hộ phủ nộp cống vải hằng năm nữa [ 26 ]. Tuy nhiên rất nhiều quan điểm của những nhà nghiên cứu đều cho rằng không hề sống sót việc cống vải trong lịch sử vẻ vang. [ 9 ] [ 10 ]

Đương thời nội thuộc, Mai Hắc Đế không chịu bọn ngược lại kiềm thức, cũng là người xuất chúng trong đám thổ hào. Việc thành thì làm nên Lý Bí hay Triệu Quang Phục, không thành thì làm Phùng Hưng, Mai Thúc Loan. Cho nên nêu rõ ra, viết hai chữ to “châu dân” là khen việc làm ấy đó.
— Việt sử tiêu án, Ngô Thì Sỹ[2]

Đời sau nhớ ơn Mai Hắc Đế, lập đền thờ ông ở trên núi Vệ Sơn và trong thung lũng Hùng Sơn. Ngày nay tại địa phận thị trấn Nam Đàn, huyện Nam Đàn có khu di tích tưởng niệm ông. Một bài thơ chữ Hán còn ghi trong Tiên chân báo huấn tân kinh để ở đền thờ, ca tụng công đức ông như sau (bản dịch):

Hùng cứ châu Hoan đất một vùng,
Vạn An thành lũy khói hương xông,
Bốn phương Mai Đế lừng uy đức,
Trăm trận Lý Đường phục võ công.
Lam Thủy trăng in, tăm ngạc lặn,
Hùng Sơn gió lặng, khói lang không.
Đường đi cống vải từ đây dứt,
Dân nước đời đời hưởng phúc chung.

Ở vùng Nam Đàn, còn lưu truyền lại một bài hát chầu văn nói đến việc cống quả vải thời Mai Thúc Loan, đây chính là địa thế căn cứ lỏng lẻo để 1 số ít nhà nghiên cứu đưa ra chuyện cống quả vải sang nhà Đường [ 6 ], một chuyện không hề xảy ra với khoảng cách địa lý hơn 2000 km từ Nghệ An đến kinh đô Trường An trong khi Nghệ An không hề có giống vải ngon. [ 4 ] [ 15 ]

Nhớ khi nội thuộc Đường triều,
Giang sơn cố quốc nhiều điều ghê gai
Sâu quả vải vì ai vạch lá,
Ngựa hồng trần kể đã héo hon…

Lễ hội chính của đền, miếu vua Mai ( tại thị xã Nam Đàn và thung lũng Đụn Sơn ) được tổ chức triển khai trang trọng vào Rằm tháng Giêng, thời Nguyễn từng được coi là Quốc lễ. Người dân Nam Đàn và nhiều nơi trong cả nước cũng lập đền thờ, tổ chức triển khai cúng giỗ vợ và con, cùng những tướng tài của Mai Hắc Đế. [ 27 ]Đặc biệt ở thị xã Nam Đàn, ngày Rằm tháng Bảy còn được nhân dân địa phương ghi nhớ là ngày giỗ những nghĩa sỹ của khởi nghĩa Hoan Châu đã tử trận vì nước, tục gọi là “ ngày giỗ trận vong tướng sỹ ”. Tại chợ Sa Nam trung tâm thị xã Nam Đàn, người dân nghỉ chợ trước một ngày để sẵn sàng chuẩn bị. Những người kinh doanh trong chợ cùng góp tiền shopping đồ lễ để cúng tế những liệt sỹ. Đúng ngày Rằm tháng Bảy, hàng chục bao tải ngô, nếp rang nổ, hàng chục nồi cháo được nấu. Người dân bày hàng trăm chiếc lá đa lên những bàn trong chợ Sa Nam, rồi múc cháo lên đó, gọi là cháo búp ( cháo đặc, múc đổ lên lá đa thì có ngọn ). Các loại hoa quả như thị, nhãn, vải cũng được bày ra, và không hề thiếu những đồ vàng mã như áo quần, dày dép. Giữa chợ, người ta dựng một ông Võ Tướng bằng nan, phết giấy rất đẹp. Các bàn lễ được bày cúng xung quanh ông Võ Tướng, cúng xong thì hóa, những lễ vật được phát cho ăn mày và những nhà nghèo. Phong tục này được duy trì nhiều đời. [ 27 ]Tuy tranh luận còn chưa chấm hết về thời gian khởi nghĩa Mai Thúc Loan nổ ra [ 18 ] [ 19 ] [ 20 ], năm 2013, tỉnh Nghệ An đã trang trọng tổ chức triển khai lễ kỷ niệm 1300 năm khởi nghĩa Hoan Châu ( 713 – 2013 ). [ 28 ]

Hình ảnh công cộng[sửa|sửa mã nguồn]

Trước 1975, kho Mai Hắc Đế trên đường Yersin thị xã Ban Mê Thuột là kho vũ khí đạn dược lớn nhất ở Tây Nguyên của Quân lực Việt Nam Cộng hòa, nơi diễn ra hai trận đánh lớn của Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam trong Sự kiện Tết Mậu Thân năm 1968[29] và chiến dịch Tây Nguyên năm 1975[30].
Sau 1975, đường Yersin được đổi tên thành đường Mai Hắc Đế, hiện nay là một đường phố lớn ở phường Tân Thành, trung tâm thành phố Buôn Ma Thuột.

Để tưởng niệm đến ông, tại nhiều tỉnh và thành phố như TP. Hà Nội, Lâm Đồng … có những con đường và ngôi trường mang tên ông .

  • Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sỹ Liên; Dịch giả: Viện Sử học Việt Nam; Nhà Xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội, 1993.
  • Việt sử tiêu án, Ngô Thì Sĩ, Dịch giả: Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu. Nhà Xuất bản: Văn Sử 1991.
  • An Nam chí lược; Lê Tắc; Dịch giả: Ủy ban Phiên dịch Sử liệu Việt Nam; Nhà Xuất bản: Viện Đại học Huế 1961.

Liên kết ngoài[sửa|sửa mã nguồn]

You may also like

Để lại bình luận